Şu anda kompozit malzemeler, metalik malzemeler, polimer malzemeler ve inorganik-metalik olmayan malzemelerin yanı sıra dört ana malzeme sisteminden biri haline gelmiştir. Bir ülkenin kompozit malzeme endüstrisinin düzeyi, o ülkenin bilimsel, teknolojik ve ekonomik gücünün önemli bir göstergesi haline gelmiştir. Gelişmiş kompozit malzemeler ulusal güvenlik ve ekonomi açısından rekabet avantajı kaynağıdır. 2020 yılına kadar yalnızca kompozit malzemelerin %20-25 performans artışı sağlama potansiyeline sahip olacağı öngörülüyor.
1. Uçak Gövde Yapılarındaki Uygulamalar
Gelişmiş kompozit malzemeler, birincil yük-taşıyıcı yapılar ve ikincil yük-taşıyıcı yapılar üretmek için kullanılır ve alüminyum alaşımlarıyla karşılaştırılabilecek veya onları aşan sertlik ve dayanıklılık sunar. Bu malzemeler artık uçak gövde yapılarının ve küçük insansız hava aracı (İHA) entegre yapılarının imalatında yaygın olarak kullanılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, savaş uçaklarında ve savaş uçaklarında kompozitleri geniş çapta benimsemiştir. 1960'larda ABD, askeri uçaklarda kabin kapıları, erişim panelleri, kaportalar ve düşük yük taşıma gereksinimleri olan veya taşımayan kontrol yüzeyleri (örneğin kanatçıklar ve dümenler) gibi bileşenler için ilk kez karbon fiber{8}}takviyeli plastik (CFRP) kullandı. 1980'lerin başlarında kompozitler, F-15, F{-16, F-18, Mirage 2000 ve Mirage 4000 gibi uçaklarda görüldüğü gibi dikey ve yatay dengeleyiciler (ikincil yük-taşıyıcı yapılar) gibi "kuyruk bileşenlere" doğru ilerledi. Bu aşamada kompozit kullanımı sınırlı kaldı. 1980'lerin sonlarına gelindiğinde dördüncü nesil F-22 ve F-35 JSF gibi savaş uçakları, kompozitleri kanatlar ve gövdeler gibi "ana yük taşıyan yapılara" dahil etmeye başladı ve kompozitlerin askeri uçaklara entegrasyonunu hızlandırdı. Kompozit malzemelerin kullanımı artmaya devam etmiştir (Tablo 1-2), artık modern askeri uçakların yapısal kütlesinin %20 ila %50'sini oluşturmaktadır.

İngiliz şirketi ICI, savaş uçaklarına yönelik valfler üretmek için GF/PA (muhtemelen cam elyaf-güçlendirilmiş poliamid) kullandı ve bu valflerin, geniş bir sıcaklık aralığında yakıta uzun süre maruz kaldıktan sonra bile performansını ve boyutsal stabiliteyi korumasını sağladı. Du Pont ayrıca askeri uçak parçaları üretmek için GF, KF/PA ve PPS (polifenilen sülfit) gibi malzemeleri de kullandı.
Dördüncü-nesil F/A-22 savaş uçağını örnek alırsak, kompozitler yapısal malzemelerinin %24,2'sini oluşturur. Bunların arasında termoset kompozitler %23,8'ini, termoplastik kompozitler ise yaklaşık %0,4'ünü oluşturmaktadır. Termoset kompozitlerin yaklaşık %70'i, 200'den fazla karmaşık bileşen türü üretmek için kullanılan bismaleimid (BMI) reçinesine dayanmaktadır. Geriye kalan ısıyla sertleşen malzemeler temel olarak epoksi reçine-bazlı kompozitlerden oluşur ve ek olarak siyanat ester ve termoplastik reçine-bazlı kompozitlerin kullanımı da söz konusudur. Temel uygulama alanları arasında kanatlar, gövde ortası kaplamaları, çerçeveler ve kuyruk bölümleri yer alır.
Askeri rotorlu taşıtlarda da kompozitler yaygın olarak kullanılmaktadır. Örneğin, V-22 Osprey tiltrotorlu uçak, gövde, kanatlar, kuyruk ve dönme mekanizmaları da dahil olmak üzere yapısal kütlesinin %40'ından fazlasında kompozit malzeme kullanır; bu da toplamda 3.000 kg'dan fazla kompozit malzeme anlamına gelir. En yeni Avrupa Eurocopter Tiger saldırı helikopteri, yapısal bileşenlerinin %80'inde, tamamen kompozit bir gövdeye yakın olarak kompozit malzemeler içeriyor. Buna karşılık, askeri nakliye uçakları %8 oranında daha az kompozit-C-17 ve yalnızca %2 oranında C-130J kullanır; ancak Airbus A400M askeri nakliye uçağı tamamen kompozit bir kanat içerir ve kompozitler boş durumdaki yapısal kütlesinin %35'ini temsil eder.
Sivil havacılıkta, 1980'lerin başlarında ABD-yapımı tek pilotlu-Star hafif uçaklarının yapısal kütlesi yaklaşık 1.800 kg'dı ve kompozitleri 1.200 kg'ı aşıyordu. Yapısının %90'ından fazlası karbon fiber kompozitlerden oluşan 1986 Voyager hafif uçağı, kesintisiz, dokuz-gün boyunca dünya etrafında-uçuşta dünya rekoru kırdı. Günümüzde havacılık devleri Boeing ve Airbus arasındaki rekabet, kompozit malzeme kullanımının artırılmasına odaklanılarak yoğunlaştı (Şekil 1-2).

Boeing, tamamen-ilk kompozit 787 uçak gövdesini üretmek için Raytheon tarafından kullanılana benzer bir fiber yerleştirme yöntemini benimsedi. Süreç, 7 metre uzunluğunda ve 6 metre genişliğinde kompozit bir gövde bileşeni oluşturdu. Bu yapı, devasa bir dönen mandrel üzerinde "Otomatik Fiber Yerleştirme (AFP)" teknolojisi kullanılarak üretildi. Mandrel, -gövde kirişlerinin ve uzun parçalarının şekil ve boyutlarına uygun oyuklarla önceden işlenmişti. Önceden şekillendirilmiş kirişler ve kirişler (önceden emprenye edilmiş karbon fiber katmanlardan yapılmış ve basınçla- kürlenmiş), sarma işleminden önce bu oyuklara yerleştirildi. Üretim sırasında mandrel kendi ekseni boyunca dönerek, pencere açıklıkları açık bırakılarak, gövde kabuğunu oluşturmak üzere kalıba sürekli elyaf sarılmasına olanak tanıdı. Daha sonra gövde kabuğu, kirişler ve kirişlerle birlikte otoklavda{12}} kürlenerek yekpare bir kompozit gövde bölümü oluşturuldu ve bu daha sonra nihai ürün olarak kalıptan çıkarıldı.
Boeing 787'nin kompozit gövde bölümü yalnızca dünyanın en büyük filament-sarılmış gövde bileşeni olmakla kalmıyor, aynı zamanda şimdiye kadar üretilmiş en büyük karbon fiber basınçlı kap olarak da kabul ediliyor. Kompozit malzemenin olağanüstü gerilme/çember mukavemeti, daha yüksek kabin basıncına dayanabilmesini sağlar ve geleneksel uçaklardaki tipik 7.000–9.000 feet ile karşılaştırıldığında 6.000 feet (1.830 metre)-yüksekliğe eşdeğer bir iç basıncı korur ve yolcu konforunu önemli ölçüde artırır. Ek olarak kompozitler korozyona karşı direnç gösterir (metal gövdelerin önemli bir zayıflığı), kabin neminin %10–15 (metal gövdelerde %5–10'a kıyasla) sabit kalmasını sağlayarak konforu daha da artırır.
Airbus, kompozit teknolojisinin artan etkisi altında, A-350'yi tamamen yeniden tasarladı ve adını A-350 XWB (Ekstra Geniş Gövde) olarak değiştirdi. Uçak, kompozit malzeme kullanımını orijinal %40'tan %52'ye çıkardı. A-350 XWB'nin gövdesi, 787'lerden 13 cm daha geniş olup, yüksek yoğunluklu düzenlerde yan yana 9 oturma konfigürasyonuna olanak tanır (787'nin maksimum yan yana 8 oturma düzenine kıyasla). 787 gibi A-350 XWB de kabin basıncını 6.000 feet eşdeğeri bir yükseklikte koruyacak.
14 Haziran 2013 tarihinde Airbus, yeni geniş gövdeli A350{2}}XWB uçağının ilk uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi; bu, Boeing'in B-787 "Dreamliner" uçağının ardından küresel havacılık endüstrisinde bir başka kilometre taşı oldu. A350 XWB ve B-787, sırasıyla %52 ve %50 kompozit malzeme kullanıyor ve bu da havacılık ve uzay kompozit gelişiminde yeni bir döneme işaret ediyor.
Dünyanın en büyük uçağı olan 555-koltuklu A-380, karbon fiber takviyeli plastik (CFRP)'yi kapsamlı bir şekilde kullanarak havacılık tarihinde çığır açan başarılara imza attı. Kompozit malzemeler uçağın kütlesinin %25'ini oluşturur; bunun %22'si CFRP ve %3'ü sivil uçaklarda ilk kez kullanılan "GLARE fiber-metal laminat"tır (alüminyum ve cam fiber kompozitlerin katmanlı bir hibriti). CFRP bileşenleri şunları içerir: hız frenleri, dikey ve yatay dengeleyiciler (yakıt depoları olarak ikiye katlanır), asansörler, kanatçıklar, kanat spoilerleri, iniş takımı kapıları, kaportalar, dikey kuyruk kanatçık kutuları, üst kabin zemin kirişleri, arka basınç bölmeleri, arka gövde bölümleri, yatay dengeleyiciler ve kanatçıklar.
A-340'ın omurga kirişi ve kompozit arka basınç bölmeleri için-geleneksel tasarım engellerini aşan öncü karbon fiber kullanımının ardından-A-380, merkezi kanat kutusu (kanatları gövdeye bağlayan) için CFRP'yi benimseyerek mühendislik normlarına daha da meydan okudu. Bu yenilik tek başına gelişmiş alüminyum alaşımlara kıyasla ağırlığı 1,5 metrik ton azalttı. CFRP'nin ağırlık tasarrufu, yorulma ve korozyon direnciyle birleştiğinde, rakip modellere göre yakıt verimliliğini %13 artırdı ve emisyonları azalttı. A-380, zamanının en verimli uçağından %15-20 daha düşük işletme maliyetleriyle, yolcu başına 100 km'de 3 litrenin altında yakıt tüketen ilk uzun mesafe uçağı oldu.
Dassault Aviation'ın 12.000 metre yükseklikte ve maksimum 0,8 Mach hızla uçabilen "Falcon 7X" iş jeti, 8 yolcu barındırabiliyor ve 10.560 km (5.700 deniz mili) menzile sahip. Raytheon'un Beechcraft Premier 1 hafif jeti, 2.759 km menzille 835 km/saat seyir hızına ulaşır-her ikisi de gelişmiş "tamamı-kompozit gövdelere sahiptir.
Japonya'nın yeni nakliye uçağı ALELEX de önemli miktarda karbon fiber kompozitler içeriyor.
Çin ayrıca uçak tasarımı ve üretiminde de kompozit malzemeleri yaygın olarak kullanıyor. Örneğin, Pekin Havacılık Üretim Teknolojisi Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen ve üretilen QY8911/HT3 bismaleimid tek yönlü karbon fiber prepreg ve kompozit malzeme, uçağın ön gövde bölümü, dikey kuyruk stabilizatörü, dış kanat panelleri, spoiler ve aerodinamik kaplamaları gibi bileşenlere uygulandı. Pekin Havacılık Malzemeleri Enstitüsü tarafından geliştirilen PEEK/AS4C termoplastik reçine tek yönlü karbon fiber prepreg ve kompozit malzeme, olağanüstü kırılma dayanıklılığı, su direnci, yaşlanma direnci, alev geciktirici ve yorulma direnci sergiliyor. Birincil yük taşıyan uçak yapılarının imalatına uygun olan bu malzemeler,-120 derecede uzun süre çalışabilmektedir ve uçak iniş takımı bölmesi panellerinin ön kaplamalarında kullanılmaktadır.
Önemli karbon fiber kompozit bileşenler içeren Çin askeri uçağı "Flying Leopard"ın toplam uzunluğu yaklaşık 22,3 metre, kanat açıklığı 12,7 metre, maksimum kalkış ağırlığı 28,4 ton, maksimum harici yük kapasitesi 6,5 ton, maksimum hızı 1,70 Mach ve feribot menzili yaklaşık 3.600 kilometredir. Jaguar, Tornado ve Su-24 uçaklarınınkini aşan savaş yetenekleriyle Flying Leopard, üçüncü nesil savaş uçaklarıyla tutarlı özellikler sergiliyor.
2. Uçak Gizliliğinde Kompozit Malzemelerin Uygulanması
Son yıllarda, "incelik, hafiflik, geniş bant (spektral) emilim ve dayanıklılık (darbe direnci, yüksek-sıcaklık direnci)" özelliklerine doğru gelişen gizli kompozit malzemelerin araştırmalarında önemli ilerleme kaydedilmiştir. Karbon fiber-takviyeli kompozitler yalnızca hafif ve yüksek-mukavemetli yapısal malzemeler değildir, aynı zamanda kritik gizlilik işlevselliğine de sahiptir. Örneğin, CF/PEEK veya CF/PPS mükemmel geniş bant emme performansı sergileyerek radar dalgalarını etkili bir şekilde emer. Amerika Birleşik Devletleri, "F-117" ve "F-22" en ağır kaplamalı uçaklar olmak üzere uçaklarda gizli malzemelerin kullanımına öncülük etti. F-117'nin gizli kaplaması oldukça karmaşıktı ve "yedi farklı malzeme"yi içeriyordu.
ABD F-22 süpersonik savaş uçağının birincil yapısı, orta-modüllü karbon fiber-takviyeli özel mühendislik plastiklerini kullanır. Benzer şekilde, Mirage III savaş uçağının yavaşlama paraşütü kılıfları ve fırlatma koltuğu bileşenleri, uçak kaburgaları, kaplamalar, konektörler ve bağlantı elemanları gibi radar emici parçalara başarıyla uygulanan bu tür malzemelerden yapılmıştır. Tomahawk seyir füzesi muhafazası, B-2 gizli bombardıman uçağının gövde alt kısmı ve F-117A gizli uçağın bazı bölümleri de karbon fiberle değiştirilmiş polimer radar emici malzemeler kullanır.
2000 yılında ABD Hava Kuvvetleri F-117'nin gizli malzemelerini yükselterek orijinal yedi-katmanlı kaplamayı tek bir malzemeyle değiştirdi. Bu değişiklik, tüm F-117'lerde bakım prosedürlerini ve radar{10}}emici malzemeleri standart hale getirerek teknik özellikleri yaklaşık %50 oranında azalttı. Yükseltme sonrasında, F-117'nin uçuş saati başına bakım süresi yarıdan fazla azaldı ve tüm 52 F-117'lerin yıllık bakım maliyetleri 14,5 milyon, 6,9 milyon'dan düştü. F-117'den farklı olarak F-22, tam gövdeli radar emici kaplamalardan kaçınır ancak tüm iç ve dış metal bileşenlere "ferrit radar emici kaplamalar" uygular. Bu kaplama dayanıklı, aşınmaya dayanıklı ve F-117'nin sistemine göre uygulaması daha kolaydır.
Uzmanlar, "2030'lu yıllarda" "iletken polimer elektrokromik malzemeler", "hibrit yarı iletken malzemeler", "nanokompozitler" ve "akıllı gizlilik teknolojileri" gibi gelişmiş kompozitlerin uçaklarda pratik olarak uygulanacağını öngörüyor. Bu yenilikler aviyonik sistemleri ve uçak kontrol metodolojilerini temelden dönüştürebilir.
Kaynak:Havacılık Kompozit Malzemeleri ve Mekanik AnalizleriYazan: Haitao Cui ve Zhigang Sun (Ed.)

